Arquivos da categoría Terra de Montes, terra de músicos

Os Gaiteiros de Soutelo e Coros e danzas da Terra de Montes

Grupo dirixido por Avelino Alberte Fírvida, sobriño de Avelino Cachafeiro, o gaiteiro de Soutelo dende finais do 1980 ata o ano 2000.

Videos


Fotografías

Pedro Prado López

Artigo de Rubén Troitiño

PedroPradoPedro Prado López (Folgoso, Cerdedo 15/05/1924 – Fontela, Forcarei 05/03/2011) cerdedense de nacemeto aínda que afincado no concello veciño de Forcarei, irmán de Asensio Prado López, coñecido coma O manco de Vichocuntín (Cerdedo). Gaiteiro e percusionista autodidacta.

Eu aprendín así, de golpe e porrazo, marchaba alí para o cuarto e púñame na ventana e veña música. E salía! Salín con ela!

Deixamos unha pequena referencia neste blogue da súa existencia engadindo algunha fotografía da súa gaita, feita en madeira de buxo (afinación en sib aproximadamente) mercada no obradoiro de Poceiro (Pontevedra).

…A gaita tiña fleques e tiña todo, pero rillaron todo os ratos…

Gaita de Pedro Prado López
Gaita de Pedro Prado López | Fotografía: Rubén Troitiño (10.06.06)

Nas fotografías podemos observar o fol de goma orixinal, que na actualidade non se conserva, co veludo granate. Tanto as palletas coma os pallóns corrían por conta del, construíndoas a partir de canas dos fuegos. Fora o seu irmán Asensio, tamén gaiteiro co que tocaba de vez en cando, quen lle ensinara a facelas. Tamén se xuntaba cun curmán para tocar, chamado José María.

As palletas facíaas eu, con canas de fuegos, e tocaban que mandaba carallo!

Gaita Pedro Prado López
Gaita de Pedro Prado López | Fotografía: Rubén Troitiño (10.06.06)
Gaita de Pedro Prado López
Gaita de Pedro Prado López | Fotografía: Rubén Troitiño (10.06.06)

Na súa faceta de percusionista tocou bombo e tambor, o que el denominaba redoblante, dicindo que o tocaba moi ben, sendo capaz de acompañar a calquer gaiteiro.

dsc00764.jpg
José Luis Troitiño e Pedro Prado López | Fotografía: Rubén Troitiño (10.06.06)

Ramiro Cortizo Taboada

Decir só do capador de Muras que ten corte de capador non é exacto. Ramiro é bonachón e ledo. Ten sesgo de gaiteiro, e dado a súa profesión é festeiro. Un curioso cócktail, o do capador de Muras, que se complementa co carácter aberto que lle deu a experiencia do oficio, porque capando casa por casa coñeceu a multitude de xente e historias nos lugares de Forcarei e Silleda, polas parroquias dos Montes.

Ramiro Cortizo naceu en Muras, de familia de capadores, aínda que con él a estirpe tivo un parón. Dos sete fillos que tivo, ningún saiu gaiteiro nin capador, unha pena, porque Ramiro é un excelente mestre nos dous oficios. O capador domina as artes gandeiras, agrarias e sociais. As ruadas das zonas son desas artes sociais nas que de mozo un se tiña que desenvolver, con canta máis soltura, mellor, porque nesas festas de inverno eran as mulleres as que levaban a voz cantante a ritmo de pandeireta. En moitas ruadas da zona, Ramiro era o gaiteiro oficial pagado a escote polo público feminino. Alí tocaba en pechado e cantaba en aberto, que as mulleres o oísen ben, pero sobretodo unha: a que o acompañou toda a vida, Sara.

Enlace: O capador de Muras


Outros videos

Vídeo feito para a exposición “OS NOSOS TESOUROS” dos Encontros de Música Tradicional de Carboeiro 2013 da Asociación Santa Ferreña, no marco do proxecto europeo “Grand Treasures” no que Xandobela formou parte a canda outras entidades europeas análogas.

Máis info:
http://grandtreasures.webnode.cz/ | http://xandobela.info/


José Luis e Ramiro Cortizo
José Luis Troitiño e Ramiro Cortizo
David Raposeiras e Ramiro Cortizo
David Raposeiras e Ramón Cortizo

Os Diplomáticos do Acordeón

Hoxe estamos co grupo “Os diplomáticos do acordeón”, unha desas agrupacións marabillosas ás que paga a pena coñecer. Formado por oito homes, oito veteranos para os que a música, mais ca un entretemento, é case un xeito de entender a vida.

Todos pertencen á Terra de Montes, desde Soutelo ata Forcarei pasando por Cachafeiro, unha comarca famosa a principios do século vinte polos gradísimos gaiteiros que lle deron fama. Pero houbo outra época, a partir dos corenta, na que as gaitas deron paso ós acordeóns, anos nos que os salóns de baile se fixeron moi populares e nos que xa se bailan outros ritmos.

Neses salóns de baile “criáronse” varios membros dos Diplomáticos que, desde moi pequeniños, tiveron a obriga de aprender a tocar un instrumento para axudar na economía familiar. Entre eles os irmáns Alberte Fírvida, bisobriños do popular Avelino Cachafeiro, que chegaron a formar un orquestra completa que tocaba no salón de baile da familia, o “Changüí”.

Tamén Moncho aprendeu a tocar o acordeón porque seu pai era o dono do “Paraíso”, un salón de Forcarei que agora lle pertence a el. Un caso semellante é o de Paco Cachafeiro, tamén ligado ó mundo do acordeón e dos salóns de baile.

No Alalá desta semana coñecéremolos a eles e ó resto dos Diplomáticos: a Jesús, un reloxeiro xubilado que, ademais de dar clase, colecciona acordeóns, de feito, xa ten mais de 130 instrumentos; a Toño, un amante da música dos sesenta que desfruta tanto da guitarra eléctrica como do acordeón; e a Joaquín, o vocalista, que canta coa mesma paixón un bolero ca unha muiñeira.

Enlace: http://www.crtvg.es/tvg/a-carta/os-diplomaticos-do-acordeon


Outros vídeos

Avelino Cachafeiro Bugallo

IMG_1676

Transcrición da colaboración de X.M.Rivas Troitiño (biógrafo de Avelino) para a revista Cotaredo no centenario do gaiteiro. (Músico tradicional) – Fonte : Concello de Forcarei

-Entón, ¿vosé son bermellos?, preguntoulle un policía no porto de Lisboa ó máis mozo dos Gaiteiros de Soutelo cando viñan de Europa para á casa, mentres España estaba en loita civil. -Non señor, nós sómoslle de Soutelo de Montes.

Esta é a faciana que máis nos cómpre suliñar de Avelino Cachafeiro Bugallo, proclamado o millor gaiteiro de Galicia no ano 1924, nun concurso do que Castelao foi testemuño. Porque Avelino, ó fundar o grupo con seu pai e seu irmán Castor, escolleu o nome de Gaiteiros de Soutelo. Renunciou, dalgún xeito, á súa identidade para adoutar a da súa bisbarra.

Agora, 100 anos despois do nascimento de Avelino, unha das figuras egrexias da nosa terra, debemos lembrar non somentes ó gaiteiro que levou a súa arte ata América, senón tamén ó empresario e ó poeta. Da súa faciana de gaiteiro, convén suliñar que ademais de intérprete de escepción, adicouse a recoller o folclore da terra e a compor. A Muiñeira de Chantada é un exempro desa recuperación. Hoxe resulta gratificadoiro falar dun artista da gaita. Avelino soñaba con que a gaita chegara á Universidade. Pero con toda probabilidade nunca poido maxinar que na aldea global na que nos toca vivir, a gaita chegara a ser instrumento tan recoñecido e de masas como conqueriron Carlos Núñez, Susana Seivane, José Luis Hevia…

Para ser xustos, o Gaiteiro de Soutelo tivo case tanta sona no seu tempo, non somentes en Galicia, senón en América, onde actuou triunfalmente no teatro Avenida de Bos Aires, posiblemente o esceario máis rechamante daquela. Pero coido que somentes dentro do mundo galego. Hoxe, e esa é unha das grandes diferencias, o soar da gaita soia ou en mesturanza con outros diferentes sons e ritmos pertence e interesa ó mundo enteiro, é un fenómeno de masas, non soio dos galegos.

Avelino naceu o 26 de maio do 1899, un ano despois da data que siñalo na miña biografía del *. Non lembro agora de onde tomei a data do 98, que en calquera caso non é a correcta, senón a que figura na partida de bautismo. Naceu ás once da mañá, quinto fillo de Fermín Cachafeiro Balado, gaiteiro, e de Dolores Bugallo Paz. Os seus ancestros eran todos da Terra de Montes, de Sanguñedo pola banda do pai, e de Dúas Igrexas e Forcarei pola da nai.

O ensino musical debeu ser cousa de familia. Seu avó Xoán Cachafeiro, gaiteiro, seu pai, tamén. Segundo Sabela, irmá seguinte de Avelino, á que seguirían Bautista e Víctor Castor, o noso gaiteiro empezou a afizoarse á gaita polos doce anos. Do avó aprendera o rudimentario da técnica, e o demais foino coñecendo ás agachadas. Os montes de Soutelo, escribín na biografía, foron o conservatorio onde se formou o que sería virtuoso da gaita, o lugar onde comezou o diálogo entre instrumento e intérprete.

Cando o pai de Avelino, que cobraba seis pesetas por tocar nas festas, foi conscente da arte do fillo, regaloulle as gaitas e adicouse a tocar o bombo. Por se a gaita non ía ser abondo fonte de ingresos, Avelino tamén aprendeu o oficio de ferreiro en Carballás.

Ó remate da I Guerra Mundial nasce o grupo “Gaiteiros de Soutelo”, do que Avelino sería o símbolo e o artista simpar, direitor e compositor. Gaiteiro sería tamén o irmán Castor. Bautista, outro irmán, cantaba de tenor e tocaba a caixa, mentres o pai se facía cargo do bombo e cantaba ou bailaba. Andrea, tía dos rapaces, acompañábaos co pandeiro. Case coma na cantiga popular:

O gaiteiro toca a gaita,
a muller toca o tambor,
os fillos tocan o bombo
o can ládralle o roncón

A sona do grupo empezou a medrar, e tiveron a sorte de que un “mecenas” lles regalase un vello Ford para poder atender todas as chamadas nuns tempos en que caseque todos os municipios tiñan gaiteiro titular. Pero os de Soutelo seica eran moi bos, e para unha festa ó ano ben se podía botar a casa pola fiestra. A verdade é que eles sabían aledar as festas: eran todo un show.

Unha circunstancia que poido mermar non somentes a arte senón a vida de Avelino resolveuse ó seu favor, xa que, á hora do servicio militar, en vez de tocarlle para Africa ficou excedente de cupo, tres meses despois de ser enviado ó Reximento de Infantería de Ferrol. De seguida foi nomeado gaiteiro da Sociedade Artística de Pontevedra. E por toda Galicia un nome empezaba a soar: o gaiteiro de Soutelo que, dende alí, tivo a oportunidade de saltar á fama. Estamos no 1924. Santiago, a capital dunha Galicia que tentaba suliñar a súa diferencia, convoca no mes do Apóstol un concurso para nomear ó millor gaiteiro de Galicia. Primeiro celébrase un literario, ó que acoden xentes coma Otero Pedrayo, Vicente Risco, Gómez Barros, Filgueira Valverde… e que gana Eladio Rodríguez González, cun poema que repetía “Todo o campo é unha oración”.

O día 28 había de empezar o concurso de gaitas, ás seis da serán na praza dos Literatos ou da Quintana, como tamén se chama. Chovía. En Santiago había nove gaiteiros polos premios. Avelino tiña fama. Era outo, ben posto, elegante, falador e moi artista, sobre todo co seu traxe enxebre, calzón curto, roxa monteira e chaleque broslado.

Para esta ocasión, un dos grandes galegos fixo de xornalista: Castelao. “Namentras acolá en baixo rebulen as xentes con acontecimentos inventados polos homes, eiquí na montaña as xentes siguen rebolindo cos acontecimentos da Natureza. Un día de choiva fai falar máis que un troque de réximen político. No concurso de gaitas de Santiago presentábase o gaiteiro de Soutelo i este acontecimento extraordinario preocupou ás xentes coma se fose un acontecimento da Natureza. E falábase moito e facíanse pronósticos. -Hoxe é o día i o gaiteiro baixou onte xa. Un feirante dubidou do trunfo, cicáis porque alá nos seus tempos escoitou a Ventosela… E as xentes descorazoadas prepararon o esprito para recibila nova dunha inxusticia. -Os premios danse por empeños e o gaiteiro non os ten. O día rendeu moito e todos tiñamos un concurso de gaitas nos miolos. ¡Qué regalía dos ollos se poidésemos destapalas cacholas de toda ista xente!, porque compre non esquencer que os máis orixinaes decorados críanse na maxinación inocente do pobo aldeán. -¿E se Avelino se corta? Mirai que tocar alí non vos é o mesmo que tocar en Soutelo”.

En Santiago era festa, pero había tamén moito rebumbio. Uns días denantes estivera por alí o dictador Primo de Rivera. O alcalde dimiteu cando marchou o xeneral; facía pouco tempo que tirara do seu despacho os retratos de Montero Ríos e García Prieto. Coma arcebispo estaba o galego Manuel Lago González, poeta él mesmo. O xurado estaba formado por Xosé Gómez Curros, Ricardo Fernández Carreira, que era o direitor da Banda Municipal, e Esteban Mariño Caldelas, contador da Liga que orgaizaba o concurso. O gaiteiro de Soutelo tiña daquela 24 anos, e seu irmán Castor 17. Algúns dos outros gaiteiros deberon escoitar algún ensaio de Avelino, porque tres xa non se presentaron. Ficaban seis para tres galardóns. O xurado, aínda que os de Soutelo pensaran outra cousa, non era dos que regalaban premios. No concurso de bailes deixaron desertos os dous primeiros. Pero os de gaita déronos. O primeiro, cómo non, foi para Avelino, e 150 pesetas. Era a procramación púbrica. Despois de tocar a Alborada de Veiga e un pasacorredoira. Escritores, poetas, galegos todos, sentíronse representados naquel gaiteiro que tan ben facía soar o istrumento que él mesmo defeniría coma escudo de Breogán, e que Otero Pedrayo resaltaría coma o máis rexo e armoñoso carballo do bosque antigo.

O cronista Castelao recolle tamén a chegada a Soutelo. “E no serán do siguente día velahí ven Avelino cos seus irmáns -todos vestidos ó xeito enxebre- tocando unha muiñeira que lle erguía o rabo ó mesmo can de San Roque. O pai do gaiteiro, na porta da casa, botou un foguete. Avelino ganara o primeiro premio. -Beno deciamos: non hai quen poida co gaiteiro de Soutelo. E as xentes da montaña alentaron con fachenda. Eu entrei con todos na casa do Gaiteiro e sentín que tamén me tocaba parte do trunfo porque o arrufio da emoción corríame polas costas. O pai, a nai e a irmán, denda sorrisa dos seus beizos, dixeron á unha: -contade. I o irmán pequeno contou: -Eu tamén ganei o terceiro premio. Deixáronme tocar e toquei. ¡Se vise, meu pai, que ben me saiu a alborada! -Pois ganaches un traxe, rapaz. Aquela noite escoitei denda cama coma as mozas cantaban:

Toca, gaiteiriño, toca,
meniñas, correi a velo
que é moita gaita a gaitiña
do Gaiteiro de Soutelo”

Así remataba Castelao a súa reportaxe que publicou no Galicia de Vigo, o 10 de agosto de 1924. A lenda estaba lanzada, imparable. Os que ían escoitando a Avelino ían contribuíndo a ela. Castelao non somentes fixo de cronista. Xunguindo sentimentos e artistas, pintou a Avelino de gaiteiro, pero nada menos que coa cara de Rosalía no fol da gaita. Tres símbolos de Galicia, xunguidos no dibuxo de Castelao, un símbolo máis.

Manoel García Barros escribe un longo poema titulado “O Gaiteiro de Soutelo”, publicado na revista Vida Gallega, que recolle, igual que Castelao, a expresión popular do recoñecemento de excepcionalidade en prol do noso Gaiteiro. Os tempos eran propicios para a arte do gaiteiro. Gravan en Ourense, no ano 1928, seis discos que inclúen : A muiñeira de Chantada, a Alborada de Rosalía, a muiñeira de Ponte Sampaio, o fandango de Pontevedra, a marcha do Corpus de Pontevedra, Viva Barriño de Arén, Eicho de dar queridiña, a foliada de Luxán, a foliada rianxeira, as muiñeiras estroupele, estroupele, Farruquiña, chaman á porta, a de Ourense e un pasacorredoiras, a Volta da Festa. Quen non poidera escoitar en vivo ó Gaiteiro xa podía facerse unha idea da súa arte mediante as novas técnicas. Pero cando podían, querían facelo en direito. Así que había que levar o son do gaiteiro da lenda ós galegos que tiveran que emigrar. Arxentina era o primeiro destino. A presentación foi no Teatro Avenida de Bos Aires o 28 de febreiro de 1930. Os decorados eran de Castelao e de Camilo Díaz Baliño. E os gaiteiros actuaron durante un mes máis. Tal era o seu éxito. Ó pouco tempo mandaron para a casa 20.000 pesetas. Coma preámbulo da súa visita, Avelino mandou “O noso saúdo”, que evidencia a súa vena poética, adicada a nobres sentimentos: a fala e a terra.

Airiños, airiños, aires
quitadoiriños de penas,
os airiños de Bos Aires
irmáns dos da miña terra.
Si foran pedras os soños
dos que atravesan o mar,
o camiño da Galicia
sería ben bó de andar.

Arxentino que me escoitas,
o mellor d-esta canción
é que está feita na fala
en que falaba Colón.
Da miña terra che traio
as rosas de máis feitizo:
os pensamentos das nais
que aquí teñen os seos fillos.

Si hei morrer en terra allea
quero morrer na Arxentina
en onde sempre hai quen fale
na fala da terra miña.
O gaiteiro de Soutelo
no ronco da gaita leva
o berro de ¡Terra a nosa!
¡y-arde o eixo, carballeira!

Ademais de Bos Aires, Rosario, Córdoba e Montevideo ratificaron a lenda dos Gaiteiros de Soutelo, en especial do seu líder, Avelino, o gaiteiro por excelencia.

De volta a España, Bautista morreu no ano 1933. A loita civil sorprendeunos en Barcelona, mentres tocaban. A Cultural Obrera de Madrid trasladounos á capital para que levantaran os espritos das xentes en loita.

Camiño de Berlín, onde ían tocar nos Xogos Olímpicos, deciden voltar á terra, con dificultades, dende Bordeaux, por Lisboa, ata que chegaron á fronteira de Tui o primeiro de decembro. Aí acabou, sen dúbida, a historia real dos Gaiteiros. Castor, emigrado a Venezuela, seguiu formando gaiteiros, pero Avelino, o millor gaiteiro de Galicia, ficou mudo para sempre.

Ata o 13 de abril do 1972, en que morreu o seu corpo, seguiu facendo Galicia, pero xa sin o soar da gaita. Eso formaba parte da lenda, e hoxe pódese comprender que así xurdira ó oír as reproduccións da súa música. O feito é que xa non voltou a tocar a gaita. O seu silencio, polo que teño deducido, estivo causado pola mesma loita e as circunstancias posteriores, pero tamén pola morte, ó nacer, do único fillo que tivo coa súa muller, Xosefa Cortizo Nogueira, e sobor de todo, a súa musa e compañeira, que dende o ano 46 penou unha artritis reumatoide.

Dende entón o Gaiteiro percorreu outra vegada Galicia, pero non para descubrir sons case esquecidos, senón para mirar tamén dentro do seu corazón e percibir os ecos dunha nova voz, máis fonda: a convicción da ialma inmorrente, que lle permite soñar ou agardar o intre no que poida voltar a reunirse co seu filliño e a súa muller.

Meu filliño, subiches pro ceo
sin darlle un biquiño a túa nai.
Agora arrecadeas a naiciña,
e na busca de ti ahí che vai…

Apértaa e dalle o biquiño
e colle a túa nai pola man.
Cando me vexades chegar
aceneádeme coa man.

Pedide o noso Señor
que eu vos poida atopar
alí no meio da groria
¡podernos os tres atopar!

Un cuarto de século dende que a familia do Gaiteiro me permiteu ver este e outros poemas inéditos, que reproducín na súa biografía, e sígueme parecendo un poema dos máis sinxelos, e fondamente humáns, dos que teño coñecemento.

Froito desta conceición da vida xurde un pequeno libro de poemas, Voando cas aas da vida, que publica él mesmo, co prólogo de Ramón Otero Pedrayo, e que inclúe na portada un mural cun fermoso debuxo de Lugrís. Teño dito que os seus poemas non son académicos, pero neles latexa fondamente o ser galego, esas vivencias coleitivas que caraiterizan un pobo.

Carlos Núñez, o seu herdeiro, procramou púbricamente o seu respeto e recoñecemento cara ó artista, ó Gaiteiro de Soutelo. Na presentación en Santiago do seu disco Os Amores Libres interpretou a muiñeira de Chantada, “en homaxe ó máis grande de todos nós”, diante dun silencio moi respetuoso, coma se realmente fora a resurrección da arte do Gaiteiro. Porque el deixou dito:

Eu, máis alá do morrere
rexurdirei tocando a gaitiña
¡na longa gaiola do vento
co froleo da ialma miña!

Nós, que somos da súa bisbarra, o que lle queremos agradecer, ademais da súa arte, é que fora polo mundo levando o nome de Soutelo. Moitos tivemos a fortuna de coñecer a Avelino Cachafeiro Bugallo, o que nos permite saber que viveu de verdade unha lenda. Porque él quixo ser, por enriba de todo, o Gaiteiro de Soutelo.

* Xosé Manuel Rivas Troitiño: O Gaiteiro de Soutelo (Unha expresión da cultura popular). 1977. Imp. El Ideal Gallego. Reeditado en edición facsímile polo Concello de Forcarei no ano 1999, co gallo do Centenario de Avelino.


Fotografías

 


Publicacións de Avelino Cachafeiro

voando.jpg

Os Gaiteiros de Soutelo

Biografía da Galipedia (Wikipedia en galego)

O iniciador desta saga de músicos populares orixinarios de Soutelo de Montes foi o pai dos gaiteiros que, xunto aos seus fillos, adoitaba amenizar os días grandes das festas da época, xa que era un grupo inusualmente grande e que xa contaba cunha grande sona naquela Terra de Montes. Introducía outras novidades: incorporaba unha muller coma cantante, a irmá. A presenza dunha muller nos grupos musicais non era habitual aló polo 1925.

Os compoñentes eran Avelino Cachafeiro -director, compositor e a alma do grupo-, os seus irmáns Castor (gaita) e Bautista (voz e redobrante), o seu pai Fermín (bombo) e a súa tía Andrea, que algunhas veces se xuntaba a eles para tocar o pandeiro.

En 1928 gravaron a “Muiñeira de Chantada”, a “Alborada de Rosalía”, a “muiñeira de Pontesampaio”, “Fandango de Pontevedra”, “Marcha do Corpus”, “Viva Barriño de Arén”, “Eicho de dar queridiña”, “Foliada de Luxán”, “Foliada Rianxeira”, “Estróupele-Estróupele”, “Farruquiña chaman a porta”, a “Muiñeira de Ourense” e o pasacorredoira “A volta da festa”.

Un dos fitos máis importantes foi a súa presentación no Teatro Avenida de Buenos Aires o 28 de febreiro de 1930, onde actuaron con decorados deseñados por Castelao e Camilo Díaz.

Os Gaiteiros de Soutelo percorreron toda Galiza, así como Buenos AiresMontevideo e Brasil, ata que o comezo da guerra civil española esfarelou o grupo: sorprendeunos tocando en Barcelona, en territorio republicano, mentres Galiza quedaba no nacional. A Cultural Obreira levounos a Madrid para dar ánimos ás tropas que alí loitaban, e cando se dirixían a Berlín para tocar nos Xogos Olímpicos, decidiron volver á casa por Lisboa. Así rematou o grupo.

Bautista morrera no 1933, Castor emigrou a Venezuela, onde ensinou a tocar na Escola de Gaitas da Irmandade Galega de Caracas e Avelino, cuxo único fillo morreu ao nacer, deixou de tocar a gaita.


Fotografías


Onde escoitalos?

Descargar cancións en MP3

Fonte: Concello de Forcarei (forcarei.net)

  1. Foliada de Barro de Arén
  2. La Alfonsina. Muiñeira
  3. Eicho de dar queridiña. Foliada
  4. A volta da Festa. Pasacalles
  5. Estroupele-troupele. Muiñeira
  6. Foliada Rías Baixas
  7. Fandango de Pontevedra
  8. Muiñeira de Chantada
  9. Foliada de Luxán
  10. Farruquiña, chaman á porta. Muiñeira
  11. Foliada de Tenorio
  12. Alborada de Rosalía de Castro

Youtube: Os gaiteiros de Soutelo
Enlace Spotify: Os gaiteiros de Soutelo

Información da páxina web de Ouvirmos:
Descargar PDF do disco: PDF – Os Gaiteiros de Soutelo

Os Gaiteiros de Soutelo: Terra de Montes

Si hay unos gaiteros legendarios en Galicia esos son Os Gaiteiros de Soutelo de Montes (1919-1936), y muy particularmente, su líder, Avelino Cachafeiro.

Esta es la primera vez que se compilan la totalidad de sus registros sonoros realizados en Ourense en 1928, entre los que se encuentra la primera grabación de la popular Muiñeira de Chantada.

Os Gaiteiros de Soutelo se consideran el máximo exponente del tradicional cuarteto de gaitas, así como un referente estético y musical para las generaciones de gaiteros posteriores.

Ficha Técnica

Título: 
Terra de Montes
Autor: 
Juanjo Fernández
Colección
A Tiracolo
Data de publicación: 
1 de noviembre de 2005
Número de páxinas: 
20
Formato
Disco Libro
ISBN: 
——
Cliente: 
Concello de Forcarei
Referencia Ouvirmos: 
VR0108

Enlace: Ouvirmos

Pandereteiras de Barro de Arén

Achegámonos ó concello de Cerdedo para coñecer ás Pandereteiras de Barro de Arén. Foi o propio grupo, durante a gravación dun programa en Soutelo de Montes, o que convidou ó equipo de Alalá a se achegaren ata a súa aldea, Barro de Arén.

O programa aceptou a invitación e descubriu un fermoso lugar no que antes apenas chegaban as leiras para todos os veciños mentres que agora sobran porque só viven unhas oito familias. Iso si, todos eles saben cantar e bailar. Por iso hai uns anos comezaron a chegar rapaces e rapazas interesados en recoller o repertorio tradicional desta zona da comarca flanqueada polas cotas da Serra do Seixo.

Grupos como TreixaduraO tear de Llerena ou Donicelas, teñen no seu repertorio pezas e coplas que saíron de Barro de Arén. Co fin de recompilar esas pezas, os veciños comezaron a xuntarse de novo, recuperaron as pandeiretas que levaban anos abandonadas e volveron a cantar e a bailar como cando eran novos. A memoria prodixiosa de Gurmesinda e de Manuela garda un arquivo inesgotable de letras e melodías. De feito no primeiro disco que acaban de editar, “Cerdediño p’rós amores” conten un total de trinta temas e, segundo elas, aínda teñen motísimos mais por gravar.

Unha desas pezas é o popular “Arrieiro” que Manuela aprendeu de seu pai cando era nena e que esta muller, que ademais compón, canta coma ninguén. No grupo contan tamén coa voz e co talento de Xosé, que despois de percorrer case toda España por cuestións de traballo, volveu a Barro coa súa muller, Alcira, onde agora, xa xubilado, canta e tamén escribe cancións. Por suposto, el non foi o único que percorreu mundo, outras pandereiteiras como María, Felisa, ou Lola estiveron tamén en Suiza, Barcelona e Francia. A emigración marcou a vida desta aldea na que apenas hai xente nova xa que os fillos de maioría destas familias están espallados polo mundo, desde Pontevedra ata Canarias, Madrid ou Andorra.

Pero ademais de falar de todo isto comprobaremos que os veciños de Barro de Arén non precisan máis que xuntarse para facer festa e en canto soa a pandeireta saen todos a bailar. Sobre todo Delmira, unha muller incrible que con 91 anos segue ensínandolle ós máis novos como se baila unha muiñeira ou unha jota.

Enlace orixinal: Alalá nº 16 “Pandereteiras de Barro de Arén”

Barriño para cantar…

Naqueles tempos case tirados xa da memoria colectiva nos que non había radios, televisores e demais trebellos a meter barullo alleo nas casas, a xente cantaba. Cantaba mentres lavaba, mentres sachaba no millo, mentres apañaba no toxo, botaba nas patacas ou ía polo camiño, e por suposto cando había que facer a festa. Mais mentres non puido chegar ás aldeas o exceso, o luxo vilego de contratar un músico ou varios, cando había gañas de festa era a propia xente a que por forza tiña que poñer a música. E con tanto traballo como había, o que sobraban eran gañas de festa, claro. Na Terra de Montes, como en moitas outras partes do país galego, os mozos e mozas organizaban os seus propios bailes no inverno cando non había festas patronais á vista-, nuns determinados días na semana, como podían ser xoves, sábado e domingo. Rematábanse os traballos, axeitábase un baixo dunha casa ou mesmo unha corte, a quen lle tocaba aportaba o carburo para prender o candil, e á hora acordada, xeralmente logo da cea, ían aparecendo mozos e mozas para a festa, para a “Rúa”. Dúas ou tres mozas collían as pandeiretas e comezaba a foliada. Primeiro a jota, logo a muiñeira, e por suposto algún agarrado, e logo veña, que collan outras a pandareta que nós tamén queremos beilar. E así ata a media noite, troula rachada a base de bailes e cantares aprendidos nesa intensa escola que é a comunidade, a veciñanza, o pobo.

Na parroquia e Concello de Cerdedo, a mocidade das aldeas de Barro, Arén e Cernados, argallaba en conxunto as súas Rúas, repartíndose os días e podendo ir as mozas destes lugares a calquera dos outros dous. Os mozos tiñan máis liberdade de movemento, e chegaban de toda a contorna: Folgoso, Pardesoa, Figueroa, Castro, Meilide, Lourido, Carballás, Avelaíndo e mesmo Caroi -no veciño concello de Cotobade-, Soutelo de Montes ou Presqueiras, -no de Forcarei.

A xente de todos estes lugares conserva hoxe aínda ben acesa a memoria daqueles tempos, daquelas intensas noites nas que namoraban e botaban fóra do corpo a dureza do traballo no agro. Mais nestes comezos do Século XXI, cincuenta anos despois de que todo isto esmorecera, évos a xente deste lugariño de Barro de Arén a que máis está a reivindicar aquel seu xeito de facer a festa e de vivir as músicas das súas vidas, que pasaran de boca en boca ata ser herdanza súa por dereito. Herdanza que hoxe lle queren deixar tamén a toda a xente da súa Terra, para que a coñezamos e apreciemos como o que é, parte fundamental dese grandísimo ben común dos galegos e galegas que chamamos Cultura, e que vale tanto como nós o apreciemos.

PBA.jpg

Eu de coplas sei un cento…

Un cento ou dúas ducias deles, e nós quixeramos facer uns breves apuntamentos sobre o xeito que teñen estas mulleres de cantalas e acompañalas.

No tocar das pandeiretas, notamos que de principio a fin só se saen do patrón básico de cada tocata para marcar a volta no baile da jota, con ese característico repenique seu que comparten coas mulleres de moitas outras aldeas, e que en lugares coma o lindeiro Caroi (Cotobade) chaman “refollo”. No resto de bailes, atopamos que as pandeiretas non fan máis paradas, petos ou repeniques, nin sequera para marcar a volta na muiñeira, como si ocorre noutras parroquias de ben preto (Presqueiras, Figueroa, Castro, Quireza…). O instrumento cóllese ao xeito máis habitual na nosa Terra, mais sempre coa man esquerda aberta (no caso de sermos destros). Tanto é así, que as pandereteiras de Barro non lembran que as vellas de antes tocaran co puño pechado en ningún caso, cousa que tamén distingue a este lugar doutras parroquias coma as xa citadas. Tampouco tocan nin lembran que se tocaran outros instrumentos para acompañar ás pandeiretas, coma o pandeiro cadrado ou a lata de pemento. Se acaso unhas cunchas, pero nin moito.

No estilo do cantar da zona atopamos bastante estabilidade nas melodías e un timbre bastante natural en relación a outros lugares onde flutúan moito os tons, e o nivel de nasalidade é ben máis alto. Recréanse na ornamentación e matices dos cantares, mais con moito xeito, sen sobrecargas. Tamén tenden a altealos para que resoen as voces por riba das pandeiretas, pero sen chegar ao estilo case desgarrado doutras zonas galegas. A linguaxe tradicional resumiríao ben nun contundente “sábeno adonairar”.

No que se refire ás letras das cantigas, destaca que moitas, malia ser aprendidas no propio Barro, levan o retrouso en castelán e teñen un estilo común, sendo xeralmente jotas e valses. Isto fainos pensar nunha moi posible orixe foránea destes cantares, seguramente castelá, que habían traer os homes da zona cando voltaban de traballar de canteiros nas “Babias”, ou nas segadas de Castela. Pola outra banda, nas coplas que enchen estes cantares predomina o galego, lingua por suposto propia e habitual da nosa xente, e polo tanto ferramenta natural de comunicación tamén para as mulleres de Barro. Iso si, tamén nos sorprende que, de xeito aparentemente natural, ao cantar prefiran prescindir da súa habitual gheada na fala, así coma do chamado “-e paragóxico” ao final dos versos (cantar-e, saber-e).

Ficha da gravación:

Cantaron e tocaron:

  • Gumersinda Castro Porto (Ghumersinda das Dieghas, Barro 1927). Voz e pandeireta en todos os cortes agás o 1, 6, 7, 14 e 20.
  • Manuela Cortizo Medal (Manuela das Marianas, Cerdedo 1930). Voz e pandeireta en todos os temas agás o 1, 6 e 20-24.
  • Rosa Castro Porto (Rosa das Dieghas, Barro 1934). Voz nos cortes 2-5; 13, 15-18 e 26-32.
  • Alsira López Álvarez (Alsira dos Carballeiros, Barro 1926). Voz nos cortes 2-5; 13, 15-18 e 26-32.
  • Felicitas Martínez López (Feli da Helena, Barro 1932). Voz nos cortes 2-5; 13, 15-18 e 26-32.
  • María Martínez López (María da Helena, Barro 1939). Voz nos cortes 2-5; 13, 15-18 e 26-32.
  • Clara Ruzo Sueiro (Clara dos Ruzos, Meilide 1935). Voz e pandeireta nos cortes 13, 15-18 e 26-32.
  • José Cortizo Martínez (José da Fonte, Barro 1926). Voz nos cortes 6, 13, 31 e 32.

Tamén axudaron:

  • Sinda: voz no corte 19.
  • Marcelino:bucios no corte 1.
  • José da Bandeira : pandeireta no corte 32.
  • Guillerme Ignacio Costa: gaita de fol nos cortes 13 e 32.

Produción musical: Pandereteiras de Barro de Arén/Guillerme Ignacio Costa.
Técnico de son: Valentín.
Deseño gráfico: Tent’a Toura.
Textos: Guillerme Ignacio Costa.

Gravado e mesturado nos estudios Phonos da Estrada entre os meses de Decembro do 2005 e Febreiro do 2006.

O noso fondo agradecemento ao Concello de Cerdedo pola seu decidido apoio a este proxecto. Tamén graciñas a José de Xirandola pola súa colaboración, e a Xerardo Albela dos Raiceiros polo punteiro de si.

Guillerme Ignacio Costa